Dank u wel, meneer de voorzitter.
'Je hebt het verleden niet achter de rug, je hebt het in de rug.'
Een citaat van Hans van Mierlo dat wat mij betreft goed weergeeft
waar Verantwoordingsdag voor staat.
De dag waarop we terugkijken,
verantwoording afleggen
maar ook lessen trekken voor de toekomst.
En daardoor bouwden we voort op de goede dingen uit het verleden
en leren we van de dingen die beter kunnen.
En dat doen we dit jaar, u zei het al voorzitter, voor de 25e keer.
Minister Zalm verwoordde het in 2000 bij de eerste Verantwoordingsdag als volgt:
'zo wordt terugkijken een opstap voor vooruitzien
en daarmee een onderdeel van regeren.'
En we kijken vandaag terug op 2023.
Vorig jaar werden we ons nog sterker bewust dat vrede en veiligheid
niet vanzelfsprekend zijn.
De verschrikkelijke oorlog die Rusland veroorzaakte in Oekraïne
is in de eerste plaats natuurlijk een ramp voor alle mensen daar.
Maar het bleek ook Nederland, op een andere schaal, niet onberoerd te laten.
De torenhoge energieprijzen en inflatie van 2022 hielden nog lang aan in 2023,
met alle gevolgen van dien voor de koopkracht van mensen.
Het kabinet maakte daarom in 2023 in totaal 18 miljard euro vrij.
Dat heeft ervoor gezorgd dat het aantal mensen in armoede niet is gestegen
en het aantal kinderen dat opgroeit in armoede gelukkig verder is gedaald.
En voorzitter, in een periode waar de dingen anders gaan dan verwacht,
is het van groot belang
dat de Rekenkamer kritisch controleert hoe we dat geld uitgeven.
Dus ook dit jaar veel dank aan de Algemene Rekenkamer voor hun belangrijke werk.
En in het bijzonder aan de nieuwe president, Pieter Duisenberg.
Op een persoonlijke noot, voorzitter, wij begonnen samen in 2012 in de Tweede Kamer.
Dus ik vind het een groot plezier hier samen met hem vandaag te staan.
Voorzitter, door Verantwoordingsdag leren we van de resultaten van beleid,
zodat we dat verleden in de rug hebben en daarmee ook echt kunnen bijsturen.
Dat gebeurt natuurlijk niet alleen vandaag,
dat doen we het hele jaar door, van jaar op jaar.
Maar vandaag is daarbij wel een heel belangrijk moment.
En ja, dan is altijd de vraag: is wat we hebben gedaan doelmatig en rechtmatig?
Het gaat immers om geld dat Nederlanders gezamenlijk opbrengen
en dat we uitgeven in het belang van ons allemaal.
Voor nu en in de toekomst.
Voor onze buurt en voor onze planeet.
En daar hebben we, als kabinet, samen met de Kamer spelregels voor afgesproken
en de Rekenkamer houdt ons daar kritisch van bij de les.
De afgelopen jaren hebben de departementen
met de Taskforce Verbetering Financieel Beheer
hard gewerkt om dat financieel beheer van het Rijk te verbeteren.
En daar is vooruitgang geboekt.
Maar het vraagt nog wel onze blijvende aandacht.
Daarom heeft het kabinet besloten de taken van de Taskforce
het komend jaar een vaste plek te geven binnen het ministerie van Financiën.
Daarmee maken we wat we daar doen permanent voor alle ministeries.
We hebben ook geprobeerd om in 2023 meer rust te brengen in het begrotingsproces
door minder tussentijdse aanpassingen te doen.
En dat was mede op het verzoek van uw Kamer
en wordt van harte gesteund door het kabinet.
We voerden daarom in 2023 een extra begrotingsmoment in rond Prinsjesdag
om de periode tussen Voorjaarsnota en Najaarsnota te overbruggen
als het gaat om het lopende begrotingsjaar.
En dat extra begrotingsmoment heeft bijgedragen
dat het aantal los daarvan ingediende Incidentele Suppletoire Begrotingen,
ISB's voor de financiële fijnproevers, fors is gedaald.
In 2022 waren dat er nog 51,
dat is nu teruggebracht naar 8.
En ook in geld is de daling groot.
Waar het in 2022 nog ging om 18 miljard aan tussentijdse begrotingsaanpassingen,
was dat in 2023 nog 2 miljard.
En die gingen overigens vooral over Oekraïne, energiecompensatie en corona.
Meer rust in het begrotingsproces is een van die lessen uit het verleden
die we direct hebben proberen toe te passen.
En natuurlijk, er blijven zich altijd onvoorspelbare gebeurtenissen voordoen.
Dat kunnen we niet voorkomen.
Het is belangrijk dat het kabinet, in samenspraak met uw Kamer,
adequaat kan reageren.
Maar dat moet de uitzondering blijven, niet de regel.
Als we terugkijken op 2023, moeten we nog iets constateren.
Namelijk dat het begrotingstekort heel veel lager is uitgevallen
dan we nog dachten op Prinsjesdag 2022.
Het is denk ik goed om op deze plaats stil te staan bij de vraag
waar dat nou door komt.
En vooral kwam dat verschil door veel hogere belastinginkomsten.
Die blijven immers sterk afhankelijk van economische ontwikkelingen.
En ja, dat kan zorgen voor grote schommelingen.
Dat was zo vorig jaar, dat zal ook zo blijven.
Daarnaast werden belastingwijzigingen voorgesteld
waar mensen en bedrijven al vorig jaar op anticipeerden.
En ook dat verbeterde het begrotingstekort.
We moeten wel degelijk naar onszelf kijken.
Tegelijkertijd heeft het kabinet niet alles kunnen doen wat we van plan waren.
In 2023 is in totaal 13 miljard euro van het begrote geld niet uitgegeven.
Gedurende het jaar is bijna 6 miljard euro daarvan doorgeschoven naar latere jaren.
En er bleef daarnaast nog ruim 7 miljard euro aan zogeheten onderuitputting over.
En die onderuitputting trad op bij investeringsbudgetten,
bij de vertragingen rondom hersteloperaties, toeslagen en Groningen,
en de aanpak van stikstof.
Ook kon geld niet altijd worden uitgegeven, door een tekort aan personeel
of omdat we aanliepen tegen de grenzen van milieu en ruimte.
En geruggensteund door deze ervaring uit het verleden heeft het kabinet de uitgaven
dit jaar bij de Voorjaarsnota heel goed onder de loep genomen.
We gaan daar nog apart over discussiëren.
We hebben geprobeerd te komen tot een meer realistische raming van de uitgaven,
en daarmee ook een betere raming van het begrotingstekort.
2023 was economisch een onrustig jaar.
Ik zei het al: hoge inflatie, de rente die steeg
en de economische groei die vrijwel stilviel.
En tegelijkertijd bleef gelukkig de werkloosheid historisch laag.
Bij de IMF-voorjaarsvergadering besprak managing director Kristalina Georgieva,
de economische situatie in de wereld.
Zij haalde toen Winston Churchill aan:
'Dit is geen tijd voor gemak en comfort.
Het is tijd om te durven en door te zetten.'
En dat is ook hoe ik het zie, nationaal en internationaal.
In de onrustige wereld nam het kabinet dus beslissingen die nodig waren.
In de onrustige wereld bleef het kabinet investeren in belangrijke thema's
zoals kansengelijkheid, onderwijs, klimaat en defensie.
En in de onrustige wereld steunde het kabinet Oekraïne,
voluit, met 5,4 miljard euro.
Niet alleen financieel. Militair. Begrotingssteun.
Maar ook bijvoorbeeld toen Nederland als vertegenwoordiger van Oekraïne optrad
bij het Internationaal Monetair Fonds.
Voorzitter, het kabinet behaalde in 2023 belangrijke resultaten.
De klimaatdoelen liggen eindelijk binnen bereik,
grote achterstanden worden ingehaald in het onderwijs en bij defensie,
en het minimumloon is met tien procent verhoogd
en de kinderarmoede verder gedaald.
Dit jaar staan we bij Verantwoordingsdag dus ook stil bij brede welvaart.
Want welzijn is meer dan geld alleen.
Het goede nieuws is dat ruim 84 procent van de Nederlanders
het leven een rapportcijfer geeft van een zeven of hoger.
Dat de werkloosheid zeer laag is.
Dat het vertrouwen in rechters, politie en de Europese Unie in 2023 is gestegen.
Maar tegelijkertijd is de brede welvaart duidelijk ongelijk verdeeld.
Zo zijn jongeren minder tevreden over hun leven dan ouderen
en ongeveer 5 procent van de bevolking leeft in armoede.
En we overschrijden overduidelijk de grenzen van onze planeet.
Klimaat, natuur en milieu staan onder grote druk.
We zijn het aan onze kinderen en aan hun kinderen verplicht
de wereld beter en schoner achter te laten.
En ook daarbij moeten we leren van zowel de successen uit het verleden
als zaken die we nog moeten verbeteren.
Want we hebben het verleden immers niet achter de rug, we hebben het in de rug.
Voorzitter, dan bied ik u nu graag de stukken aan
van het Financiële Jaarverslag van het Rijk over het jaar 2023.
Dank u wel.